ALJİR romanı haqqında oxucu rəyləri

Ədəbiyyat əvvəlki funksiyalarının çoxunu itirsə də ( bu haqda ayrıca və uzun-uzuuun danışmaq olar), yerli ədəbiyyat yerdə sürünsə də (səbəbi hamıya məlum), "bizdə yazıçı yoxdu"; "bizdə ədəbiyyat yoxdu" deyilsə də, bizdə ədəbiyyat var və heç nəyə baxmayaraq dəyərli əsərlər yazılır. Ülviyyə xanımın Aljir"i kimi. Bəzi çatışmazlıqlarına baxmayaraq (onları müəlliflə müzakirə etdik) qiymətli əsərdi, lazımlı əsərdi. Ülviyyə xanımı bir daha təbrik edirəm, uğur arzulayıram!
Belə əsərlərin çox olmağı diləyiylə...

Həmid Piriyev

1 nəfəsə oxuyub bitirdiyim kitab. Bitirdikdən sonra 2 gün özümə gələ bilmədim😓😓. Çünki orda yazılanlar, hətta daha ağır hadisələr yaşanıb 😔. Ülviyyə Tahirin bütün əsərlərini oxumuş biri olaraq deyə bilərəm ki, bu əsər Ülviyyənin bu günə qədər yazdıqlarının içində hətta Azərbaycanda son zamanlarda yazılan ən gözəl və dəyərli əsərlərdən biridir. Tarixin bu qaranlıq üzünü işıqlandırdığın üçün təşəkkür edirəm.
Ayrıca Parlaq İmzalara təşəkkür edirəm belə keyfiyyətli iş gördükləri üçün.

Elza Sadıyev

"ALJİR" Ülviyyə Tahir. Kitabı oxuyub bitirdim,amma son səhifələrin üzüntülü təsirindən narahat dəqiqələr yaşadım.Bunun səbəbi Firuzə və qızı Pərvanənin bitməyən acıları və kədərli sonlar idi. Ümidlə gözləyirdim ki,ən nəhayət tale ana və qızının üzünə güləcək.Təəssüf.1937,represiya və onun qurbanları haqqında müəyyən məlumatım var idi.Lakin romanda təsvir olunan bir çox mühüm və hər kəsin bilməsi vacib olan hadisələrlə ilk dəfə idi ki,tanış olurdum.Ülviyyə Tahiri insanlığın öldüyü, zamanın itdiyi, şeytan oyunlarının sürdürüldüyü Akmolda yaşananları qələmə almaqla o puç kommunizm və bolşevik ideologiyasının iç üzünü bir daha xalqımıza göstərdi .Əsərdəki hadisələrin sürətli inkişafı və onların gözlənilməz sonluqları oxucunu həyəcanladırır Əsərdə bir dənə də olsun artıq söz ,artıq cümlə, yoxdur.Adama elə gəlir ki,sanki bir cümlə ötürsəm nəsə mühüm bir məqamı qaçırmış olaram.Ümumiyyətlə Ülviyyə xanımın əsərlərində ötürüləsi absaz və ya cümlə olmur.Belə bir tarixi əsərin meydana gəlməsi yazarımızın geniş dünyagörüşünün, məntiqi düşüncəsinin və tariximizi mükəmməl bilməyinin nəticəsidi.
Azərbaycan tarixində baş vermiş qaranlıq səhifələrin işıqlandırılmasına xalqımızın çox ehtiyacı var idi.Sovet hökuməti və onun quruluşu haqqında hələ də bəzi insanların beynində qalmış çürük utopik bir düşüncənı Ülviyyə Tahir Akmolla birdəfəlik silib atdı.

Yəmən Əsədli

Mir Məhəmməd Kərim deyir : "Allahı unutmaq olmaz, çünki sizin bəlalarınız əməllərimizi cəzadır.Cürbəcür təbliğatlara uymaq olmaz, gələcək haqqında fikirləşmək lazımdır.Budur, sizi seçkilərdə iştirak etməyə çağırırlar, lakin bu, seçki yox, xalqı aldadıb incitməkdir.Onsu da, aydındır ki, xalq heç kəsi seçmir və onu hökumət tərəfindən təyin olunmuş adamların adlarının altından imza atmağa məcbur edirlər.Buna görə də mərd olun, vəzifənizi, Allahı unutmayın".

Ülviyyə Tahir
Aljir kitabından.

Aljir - doğulmasına qismən şahid olduğum kitab ❤️
Ülviyyə xanimla bir təqdimatda qarşılaşdıq, üzərində işlədiyim kitab Aljir üçün bir nəfərdən müsahibə almalıyam, istəsən gedək dedi, ee arkadas bu fürsət qacarmi? Əlbətdə dedim və Jalə xanimla restoranlarin birində görüşdük. Kədərli xatirələrdən danışıldı: 'Atam bəraət almış, sürgün həyati geridə qalmışdı. Uzun illər keçsə də hər yerə düşən çörək qırıntısı atamı kövrəldirdi, bir orada quru çörəyə möhtac olmuşuq deyirdi..
... Ulviyye xanim Jalə xanıma kitab üçün ön söz yazmağı təklif etdi, buna mənəvi haqqı çatdığını bildirdi.. Jalə xanim nədənsə təvazökarlıq etdi :((
Sözün doğrusu mən Aljirin sirf tarixi mənbələrin yer aldığı kitab olacağını düşünmüşdüm, ancaq roman məni qane etdi.
Aljir mənə Tolstoyun Dirilməsini, Jan Valjanin katorqa həyatinı, Kavaleusun Leylasinı, Oruelin 1984'nü R.Abdullaoglunun Relslər üzərində uzanmış adamını xatirlatdi, və eyni dad verdiklərinin fərqinə vardım❤️..
..Ən pisi bilirsiz nədir? -Xəyanətdir.. Uğrunda mübarizə apardığın ideologiyanin səni məhv etməsidir, Leninin adı gələndə, radioda səsini eşidəndə yerə diz çöküb ağlayan saf məhəbbətdən şübhə etməkdir..
Əsərdə ümid var, yazarın özü demişkən ümidi qorumağa çalışıb. Bəli ümidi qorumağı bacarmısız Ülviyyə xanim..
Kitabı az az oxuyurdum ki aldığım mənəvi həzz uzansın, amma birnəfəsə bitirə biləcəyiniZ kitabdir.

Təşəkkür edirəm Ülviyyə Xanım, var olun həmişə dəyərli yazarımız ❤️
#UlviyyeTahir
#Aljir
#Parlaqimzalar

İlahə Həsənli

4 gün öncə başlamışdı ALJİR'ə xəyali səyahətim.Gunel müəllimə tanış etmişdi məni əsərlə. İlk baxışdan ALJİR adı və 1937 rəqəmi diqqətimi çəkdi. Vaxt itirmədən başladım əsəri oxumağa.

Düzü əsər haqqında nə deyim, nə danışım bilmirəm. Danışılası o qədər çox şey var ki...Amma bir yerdən başlamaq lazımdır. İlk öncə əsərin adı haqqında danışmaq istərdim. ALJİR rus dilində abreviaturadır. Vətən xainlərinin həyat yoldaşlarının saxlanıldığı düşərgə - Akmola anlamına gəlir.

Əsərdə hadisələr isə 1937 - 53 -cü illər arasında cərəyan edir. Ziyalıların vətən xaini adı altında damğalanaraq həbsindən başlanır hadisələr və o dəhşətli, tük ürpərdici anlarla davam edir süjet xətti. Gecə ilə isti evlərə qonaq gələn qara maşınlar özlərilə qışın soyuğunu da gətirir. Ailələr dağılır...Qadınlar sürgünə göndərilir, kişilər güllələnmə cəzası alır, uşaqlarsa sovet ideologiyası ilə böyüdülmək üçün anaların əlindən zorla alınır...

Tarixi romanda mənə təsir edən məqamlardan biri rejimə sədaqətlə qulluq edən şəxslərin aradan qaldırılması, onlara olmazın işgəncələrin verilməsi idi. İşgəncəyə məruz qalarkən belə bu işdə hər hansı bir səhvliyin olması düşüncəsində qalan "Vətən Xain" lərinin psixoloji vəziyyətini Ülviyyə xanım çox aydın nəzərə çatdırıb.

Digər bir nüans isə anaların əlindən alınıb sovet ruhunda böyüdülən uşaqların öz valideynlərindən nifrət etməsi səhnəsi idi ki, bu uşaqlar həqiqəti 1953- cü ildə öyrənib böyük sarsıntı keçirir.

Sonda Ülviyyə xanım, sizə sonsuz təşəkkürümü bildirirəm. Tariximizin bu qaranlıq səhifəsinə bir işıq saldığınız üçün. Tarix kitablarından bu haqda oxusaq da, onların psixoloji durumunu aydınlığıyla qavraya, 37-ci ilin dəhşətini hiss edə bilmirdik...Sayənizdə 4 gün ərzində o illərdə yaşadım sanki. Sizə deyim ki, mənə Cavad Cavadlının taleyi çox maraqlıdır. Onun taleyindən bəhs edən yeni bir romanı gözləyə bilərikmi?

Şəbnəm Adil

ALJİR / Ülviyyə Tahir

- Resenziya yazanda kitabın adını bir neçə dildə yazıram... çünki əsəsr müxtəlif dillərə tərcümə edilmiş olur... Hazırda Ülviyyə xanımın son romanının adını isə bir dildə yazıram... Amma ümid edirəm ki, əsəri müxtəlif dillərə tərcümə edilsin...

- Niyə? Əsərdə ortaya atılan məsələlər lokal xarakterli deyil, ümumibəşəridir... Kolson Uaythed müsahibəsində deyir ki "Əsərim hər nə qədər Amerika reallıqlarından bəhs etsə də, insanlar tarixlərinə baxsınlar, eyni məsələləri görəcəklər"... ALJİR romanı da məhz bu cür bir əsərdir...

- Əsəri çoxdan gözləyirdim... Mənə elə gəlir bu məndəki keçmişə olan maraqdan irəli gəlir... Mən millətcə Türk deyiləm... amma bu torpaqların övladıyam... Keçmişim həmişə mənə maraqlı gəlib... Lakin çox təəssüf ki, zaman axır, bizim keçmişim unudulur, insanımız unudulur, yeni nəsillər kökündən uzaqlaşır... Bəzən üzülürəm ki, mən bu torpaqların övladları olan yeni nəslə, elə öz övladımdan başlasaq, keçmişimiz haqqında nə oxutduracam... Əllə tutulası bir əsər təəssüf ki, çox az görürəm...

- Bəzən mənə deyirlər ki, məsləhət gördüyün kitablar siyahısını göndər oxutduraq və ya oxuyaq... Bundan sonda ALJİRi mən həmin siyahıya daxil edəcəm... Təşəkkür edirəm Ülviyyə xanım....

- İlk səhifələrində büdrədim... Başqa şey gözləyirdim... Amma sən demə əsərdə iki süjet xətti varmış... Biri indiki dövr, ikincisi 37-ci illər və Stalinin ölümünə qədərki dövr... Sonra yağ kimi axdı...

- Xüsusilə fəlsəfi mülahizələr, fikirlər çox xoşum gəldi... Kitabda bol-bol sitat alınası cümlələr, düşüncələr var... Romandan böyük həzz aldım... Sonu xüsusilə məni silkələdi...

- Sondakı bəzi məqamlar məndə belə bir fikir oyatdı ki, sanki romanın davamı olacaq... Yazarla bir müsahibə aparmağı düşünürəm, əlbəttə razı olarsa, ümid edirəm orada bu haqda sevindirici xəbər alarıq... Xüsusilə Vəkillə Gülnarənin taleyi mənə maraqlı gəldi...

- Dırnaq içində vətən xainlərinin həyat yoldaşlarının içində iki nəfər yerlim, Zaqatalalı imiş, maraqlı gəldi... Kaş bütün 42 qadının da taleyi romanlaşdırılsa...

-Oxuduqca görürsən ki, müəllif xeyli araşdırma aparıb... çünki türmə səhnələri, sürgün həyatı olduqca təfərrüatlı təsvir edilir... Təxəyül olması mümkün deyil... Oxuduqdan sonra qadınların siyahısına baxdım, Firuzəni axtardım... tapmadım....

- Roman olduqca axıcıdır, mən iki günə bitirdim, o da vaxtım olmadığına görə... Əlindən buraxmaq istəmirsən... Keçmişimizi işıqlandırdığına görə, bu xalqı daha yaxşı anlamağı öyrənirsən... Dili çox qəşəng idi... Yazıçımıza dərin minnətdarlığımı bildirirəm... Bütün Parlaq imzalar heyətinə təşəkkür edirəm... Bu işdə tökülən hər tər damlası çox dəyərlidir...

*Mustafa Ruşan

Göz yaşmı silib, "Aljir"i stolun üstünə qoydum. Bir az yerimdə donub qaldım. O dövrü düşündüm, daima filmlərdən və xarici ədəbiyyatdan oxuduğum o dəhşətli anları mənim həvətənlərim çox da uzaq olmayan bir keçmişdə yaşayıblar. Düzünü desəm, bütün bunlardan xəbərsiz olduğum üçün özümdən utandım. Hadisələr o qədər sürətlə baş verirdi ki, kitabdan güclə ayrılırdım. Hər şeyin nə ilə bitəcəyi, sonluğun necə olacağı barədə olan maraq hissim mütaliəm ərzində məni bir anlıq da tərk etmədi. Nə yaxşı ki, əsər gözəl sonluqla bitdi. Gülnarənin timsalında mübariz və möhkəm qadın obrazı,Vəkilin də timsalında haqq uğrunda döyüşən və sevgisinə sonuna qədər sahib çıxan kişi obrazı insana ümid verir. Bu kitabdakılar gerçək insanlar və real talelərdir. Məni ən çox riqqətə gətirən də məhz budur.
Kitabdan ən çox xoşuma gələn bir neçə cümləni qeyd etmişəm.

"Dünyanın ən ədalətli koministi olan səndən istəyirəm: Firuzəni və Pərvanəni qoru"
Fərhadın dilindən səslənən bu dua sovet rejimi tərəfindən zindana atıldığı və güllələnmə əmri verildiyi bir insan üçün necə də ziddiyyətli səslənir. Amma eyni zamanda onun bütün həyatını və inancını bu cümlədən daha gözəl ifadə etmək də mümkün olmazdı.

"Gülnarə hər dəfə qəbr qazdıqca bu qəbirlərdə bir çimdik qadınlığını, yumşaqlığını, şəfqətini dəfn etdiyinin fərqində idi."
"Ona (Gülnarəyə) qadınlığını xatırlatmışdılar. Sadəcə bir həmlə ilə nə qədər zəif və gücsüz olduğunu göstərmişdilər"
Bu cümlələr bir qadının öz qadınlıq ruhundan, zərifliyindən nə qədər itirsə də, yenə də qadınlığına (bədəninə) məğlub olduğunu və sahib ola biləcəyi ən böyük iradə və möhkəmliyin sərhəddinin çox incə teldən asılı olduğunu göstər.

Seçdiyim digər hissələri isə şərhsiz qeyd edirəm:

"Artıq çarpayının ayaq tərəfindən baxan siçovul onu qorxutmurdu. Bəlkə də yeməyin dadına ilk o baxmışdı"

"Qum dənəsi düşür ilbizin qarnına,bütün iyrəncliklərə rəğmən, mirvari olur."

"-Yəni əzablarımız bizim xeyrimizədir?
-Anlayana. Mütləq şər yoxdur!"

"Bütün xatirələr göz yaşlarından sonra qalanlardır"

"Yaşamağın intihar olduğu yerdə, intihar lüzumsuz qalıb..."

"İnsanı sıradan çıxarmaq üçün tənhalıq kifayət qədər güclü silahdır"

Əsərdən aldığım bədii zövqə görə Ülviyyə xanıma təşəkkür edirəm. Eyni zamanda, tarixi keçmişimizi bu cür əziyyətli araşdırmalarla bizə təqdim etdiyinə görə isə qarşısında baş əyirəm.🥰👏❤️

Pərvin Nəsirsoy

✔️"Qazandığımız azadlığımız zəncirimizin uzunluğu qədər olub..."➖ALJİR

1937.Akmol düşərgəsi.
Ülviyyə Tahirin iki illik uzun araşdırmalardan sonra qələmə aldığı və aydınlandırdığı tariximizin qaranlıq səhifəsi.
"ALJİR" ( “Акмолинский лагерь жён изменников Родины”) Stalin hakimiyyətinin ağ uğrunda mübarizə aparanlara vurduğu qara damğa "Vətən Xainlərinin Həyat yoldaşlarının saxlanıldığı Akmol düşərgəsi."

Qazaxıstan çöllərində amansız qadın zindanı,və eyni çöllərin mərhəmətli qadın sakinləri...
Zindandakı qadınların daş hesab etdiyi tikanlı məftillərin o tayından atılan, qadın birliyinin simvolu- "QURUT"

Müharibələrin qadın üzünün dəhşətlərini əks etdirən əsərləri oxuyarkən, hər zaman beynimi bütünlüklə əhatə edən bir sual vardı:
-Niyə tarixin bu amansız çarxının içində eyni əzablara düçar olmuş,ağır və ağrılı repressiya dövründə başlarına olmazın müsibətlər gətirilmiş Azərbaycan qadınının adı çəkilmir? Niyə bir qələm də Stalin faşizminin qan gölündə üzməyə məcbur edilmiş 44 Azərbaycan qadınından birinin adını yazmır?

"Qurbanların kəsildiyi yer eyni olduğu halda, milli ayrımçılıq hansı təfəkkürün məhsuludur?" ...

"ALJİR"-i oxuduqdan sonra beynimə və ruhuma elə bir rahatlıq çökdü ki, sanki çəkilməmiş bir yük vardı üzərimizdə və o ağır yükü Ülviyyə Tahir hamımızın üzərindən çəkib aldı.

Roman o qədər səlistliklə qələmə alınıb ki, o ağrılar, o məşəqqətlər o qədər reallığını qoruyub ki, insan özünü o dövrün içində, o düşərgədə hiss edir, ağrı o qədər dərinə işləyir ki, Gülnarə olursan, Firuzə olursan...
Bir gecədə doğmalarını itirmək qorxusu, bir anda torpağından, vətənindən, özündən qoparılmaq qorxusu bürüyür hər yanını...

Tarix boyu düçar olduğumuz bəlalar hər zaman üstlərin ən üstlərə olan siçovul duruşu idi bəli...
Elə şairin bəhs etdiyi kimi:
"MƏN SALİM OLUM, CÜMLƏ CAHAN BATSA DA BATSIN!" duruşu.

Yaxud yazıçının elə romanda qələmə aldığı bənzər yanaşma kimi:

✔️" Gəmi batanda birinci onu siçovullar tərk edir... "

Siçovullar haqqı və zərifliyi Akmola tərk etdilər...

Bu düşərgənin məhbusları başqa torpaqda duzlu suyla yabanılaşan, kökündən qoparılmış çiçəklər idi. Ancaq onlar hər şeyə rəğmən şirin su gözləyirdi...

Fərhadın qızına məhz "Pərvanə" adını seçməsi də bəlkə də Tanrının bu ağır tale oyununun sonuna öncədən göndərdiyi mükafat idi ki, bu mükafat o atəşin alovuna uçan son qurtuluş qanadları oldu...

Son ana qədər romanda sonun necə bitəcəyi oxucuya naməlum qalır və ən sonda aydınlanır. Romanın oxucunu sona qədər öz əsarətində saxlaya bilməsi isə təbii ki, yazıçının ustalığının nəticəsidir.

Əziz Ülviyyə tariximizə işıq tutduğun üçün bütün indiki və sonrakı, daha sonrakı oxucular adından sizə təşəkkür edirəm.

Xüsusi ilə, qeyd edim ki, belə bir qadın əzabını, ağır qadın talelərini , belə bir dəhşəti, bir qadının qələmə ala bilməsi yenə ayrı bir cəsarət ayrı bir qürur, ayrı bir gücdür!
Sənin qələminin bir missiyası var.
O missiyaya davam əziz yazıçım! 🙂❤️

Nərgiz Nasir

Dünən səhər tezdən tələsə-tələsə işə hazırlaşarkən, günlərdir hər yerə mənimlə gedən yol yoldaşımdan üzr istəyib onu çantamdan çıxarıb evə qoydum. Çünki həmin gün Aljirlə yola çıxmaq istəmişdim.
İnsanlar olar, ilk gördüyün andan min ildir tanıyırsanmış kimi söhbətin tutar, cümlənin əvvəlini deməyə macal tapmamış sonunu o gətirər. Bax, Aljirlə ünsiyyətimiz eynən beləcə başladı. İlk cümlədən tutulduq bir-birimizə... Gün ərzində üç məkan dəyişdik. Marşrutda, tənəffüsdə, boş dərsdə, taksidə - tapdığım hər fürsətdə qaldığımız yeri xatırladıb dinlədim onu. Onu gün ərzində çantaya belə qoymadım. "Əl üstündə gəzdirdim" desəm həm həqiqi , həm məcazi anlamda yerinə oturar.

Bəzən ixtiyarsız "hiiii" edib iç çəkərək, ucadan "ay daaa", "ufff" deyərək, varlığını unutduğum ətrafdakıların diksinməsinə, bəzən də gülməsinə səbəb olduğuma məhəl qoymadan dostumu dinləyirdim. Bir neçə yerdə şəhadət barmağımı dırnaq hissə ilə birgə dişlədiyimi, bununla sanki var gücümlə dırnağımı yerinə bərkitməyə çalışdığımı, arada da qolumu, əllərimi ovxaladığımı fərq etdim.

Aljirdən sonra yeni bir məsəl də yaranıb leksikonumda. Bir az çətin vəziyyətə düşüb narahat olduğumu görən kimi öz-özümə deyirəm " nolub? Özünü elə aparırsan ki, elə bil bir az sonra həbs edib ölüm düşərgəsinə aparacaqlar səni, ya da bir neçə günlük karserə salacaqlar"

İş günüm olduğu, 3 ayrı yerə getməli olduğum və yalnız fürsət tapdıqca oxuya bildiyim halda 1 günün içində bitirdim Aljiri.
İnsanlar olar, birgə nə qədər uzun zaman keçirsən də söhbətindən doymazsan, dadı damağında qalar və yalnız növbəti görüşün xəyalı ilə yaşayarsan. Bax, bizim Aljirlə ünsiyyətimiz də eynən belə oldu. İndi o həddə çatıb ki, daha sözsüz danışırıq, sözsüz anlaşırıq. Baxışlarımız rastlaşanda səssizcə gülümsəyirik bir-birimizə...

Mən sizə Aljirdən danışmadım, onun mənə yaşatdıqlarından danışdım. Aljiri isə özünüz oxuyarsınız...

Həqiqət o qədər ağır idi ki, ona gücüm çatmadı...

Müəllifin son cümləsi, həqiqətən, romana iz buraxacaq bir nöqtə qoydu. Ülviyyə Tahir təsirindən çıxamayacağımız, günlərlə xatırlayacağımız bir əsər yazıb. Özünün də qeyd etdiyi kimi, İsmayıl Şıxlı, Fərman Kərimzadə kimi, əlavə olaraq Əlisa Nicat, əzizə Cəfərzadə, Məmməd Səid Ordubadi, Pənahi Makulu kimi yazıçıların yaratdığı tarixi roman nümunələri sırasına yeni bir əsər qatdı. Personajların canlılığı, gerçəkliyi o qədər mükəmməl əks olunub ki, deməyə söz tapa bilmirəm.

Yuxarıda sadaladığım yazıçılardan fərqli olaraq, Ülviyyə xanım açıq aydın fikirlərini yazmış, sovetin təsiri olmadan demək istədiklərimizi demişdir.

Mövzunu, mövzuda əks olunan həyatları tam şəkildə göstərmişdir. Müəllifi yaratdığı bu əsər münasibəti ilə təbrik edirəm! Ədəbiyyatımıza can qatdı, can!

Nizami Əlisoy

Mətnin zamansızlığı və ya ədəbiyyatın missiyası

Yaponiyalı filosof Suzuki sözlərin bizim daxili çırpıntılarımızı ifadə etməkdə acizliyini vurğulayıb. Suzuki ilə razılaşmaya bilmirəm.  Sözlər bu baxımdan onlara həvalə olunmuşdan daha çoxunu çatdırmaqda məsuliyyət daşıyırlar.  Bunu oxucu necə anlayır,  necə tutur? Bu artıq sözlərə və oxucuya qalmış məsələdir. Biz yazıçılar dediklərimizdən daha çox demədiklərimizdə gizliyik. Bu zaman ədəbi mətnçiliyə yozum gəlir ki, bu bəzən də heç də ədəbiyyat adamları üçün yaxşı nəticələnməyib. Repressiya illərini buna nümunə göstərmək olar. Amma mövzumuz bu olmadığına görə üzərində  çox dayanmayacam.

Sözlər və onlardan hörülmüş cümlələr. Çümlələrin can verdiyi mətnlər. Mətnlərin canlı varlıq kimi vahidləşdiyi ədəbi mətnlər. Bu ədəbi mətnlər haradan qaynaqlanır? İnsan onları yaratmağa niyə ehtiyac duyur? Xüsusilə, yazıçılar niyə iz itirirlər? Zamanı niyə aydın ifadə etmək istəmirlər?

Arada oxucularla görüşəndə özümü tənha bir adada butulkaya məktub qoyub dənizə atmış və xilas olunmağı gözləyən dənizçi kimi hiss edirəm. Məktub ünvana çatıb və adam (oxucu) adaya gəlib. Dənizçiyə (mənə) ilk sualı bu adada nə gəzirəm olmur. Bura necə düşmüşəm və  məktubu nə zaman yazmışam da olmur. Məktubda vaqiə olan hadisənin ardınca gəlib. Bu anda mətn öz zamansızlığında qərq olur. Eyni ilə İtalo Kalvinonun[1] dediyi kimi: “Bir kral xəstələnmişdi. Həkimlər krala bildirirlər ki, onun dərdinə dərman qulyabanı tüküdür. Kral çox adama soraq salır. Heç kim qorxulu qulyabanı ilə qarşılaşmaq istəmir. Nəhayət krala sadiq xidmətçilərdən biri ora getməyə razılıq verir. Ona yolu göstərirlər: “Bir dağın təpəsində yeddi çuxur var. Yeddi çüxurun birində qulyabanı yaşayır” Bu zaman söhbətin hansı kraldan getdiyi, qulyabanın yerinin necə müəyyən olunduğu açıqlanmır”.

Ya da Qreqor Samsanın[2] böcəyə çevrildiyini görən  oxucu normal həyatda onun öncəki gün nə yediyi ilə maraqlanardı. Amma Kafka bunu yazmamışdı.  Bizim üçün hadisə Samsanın çevrilməsindən ibarətdir.

Mətnçiliyin bir başqa yönü uşaq nağıllarıdır. Bu barədə bizə Amerikalı nəzəriyyəçi Rocer Şank qəribə bir təcrübə aparıb. O, 3 yaşlı uşaq bir mətni oxuduqdan sonra ona suallar verir. Mətn təxminən belədir: “Con Marini sevir, amma Mari onunla evlənmək istəmir. Bir gün bir əjdaha Marini qaladan qaçırdır. Con da atına minib əjdahanı öldürür və onu xilas edir. Mari də onunla evlənməyi qəbul edir. Sonra xöşbəxt ömür sürürlər”.

Rocer  uşağa bu əhvalatla bağlı suallar verir:

-Con əjdahanı niyə öldürdü?

-Çünki pis idi.

-Niyə pis idi?

-Conu yaralamışdı

-Onu necə yaralamışdı.

-Bəlkə də onun üzərinə alov püskürtmüşdü.

-Niyə Mari ona ərə getməyi qəbul edir?

-Mari onu çox sevirdi, Con da onunla evlənməyi çox istəyirdi.

-Bəs niyə Mari əvvəlcədən onunla evənmək istəmədi. Gərək onu əjdaha qaçırdaydı, ondan sonra?

-Bu çox çətin sualdır”.

Bəli, uşaq haqlıdır. Bu çətin sualdır. Çünki uşağın bildiyi anlayışların arasında əjdahanın ağzından alov püskürtməsi var, amma insanların minnətdarlıq və ya heyranlıq duyğusu ilə evlənə bilmə məvfumu yoxdur. Eyni ilə bunu oxucunun üzərinə sinxronizasiya etsək onların da lügətində Samsanın hansı zaman çevrilməsi, nə yediyi və ya zəhərləndiyi an yoxdur. Ondan sonra hislər və həyəcanlar var.

Son illərdə film sektorunda bu zamanın itməsi daha qabarıqdır. Xüsusi Çin kinomatoqrafiyasında bu özünü büruzə verir. Bizə yaxın misal versək “Stalker” buna əla nümunədir. Andrey Tarkovskinin şah əsərlərindən hesab olunan bu filmdə təsvir olan zonada zaman azaddır. Oradakı zaman idarə olunan deyil. Uzlaşmasi yoxdur. Rejissor  bu zamanı təslim etməyin yeganə yolunu (arzulara çatmaq kimi ifadə olunur orada) ruhun kövrəkliyini irəli sürür. Bunu da filmin sonunda qadınların və uşaqların ruhi qüvvəsinə işarə vuraraq çatdırır. İlahi mətnlərə də baxsaq bizə zamanın verilmədiyini görərik. O mətnlərdə zamandan xalidir. Tanrı bizə qissə danışır, amma zaman vermir. Əsas sterotip burada hadisənin özüdür və verdiyi mesajdır. O anlamda hansısa mətni yozumçuluğa məruz qoysaq və zamanını aramağa cəhd etsək onda əlimizdə heç nə qalmır.

Eyni nüansı son illərin İran ədəbiyyatından oxuduğum iki yazıçıda da müşahidə etdim. Mustafa Məstur və Fəriba Vəfi. Bütün roman boyunca  insanı sürükləyən ali insanı problemlər və suallar. Orada qətiyyən filan ayın tarixi və ya maşınıma götürdüyüm əxlaqsız qadın mənə “Tanrının ay üzündən öp”[3] dediyi deyilmir. Ya da filanıncı gün sərxoş mənə ölümün əslində bir qorxuluq olduğunu söylədi. Mən o anda sərçə[4] olmadığımı dərk etdim. Bu an bizə dərk çatdırılır. Eyni intihara gedən insana gilas dadının xatırladılması[5] ya da Əhmədin[6] dəftəri-əmanəti sinif yoldaşına çatdırmaqdan ötrü etdiyi cəhdlər bizə gözəlliyin təqdimidir. Onun hans zamanda baş verməsi maraqlı deyil. Bu halda ədəbi mətnçiliyin bizə deyə bilmədiyi sözlər daha çoxdur. Eyni ilə musiqi və şeir kimi…

Burada oxucu haqlı olaraq bunun haradan qaynaqlandığını sual edə bilər. Ümumiyyətlə zaman anlayışı necə meydana çıxır və insan onu necə hiss edir? Bizim üçün zaman anlayışı elə ədəbiyyatda olduğu kimidir. Biz hadisələrin hansı zamanda cərəyan etməsindən daha çox bizim üçün təsirindən danışarıq. Bizim üçün xatirələr, dəqiq zaman  və məkanlardan önəmlidir. Bu zaman insan zamansızlığa-xatirələrin cənginə özünü təslim edir. Ədəbiyyat məhz bu xatirələrin insan ruhu və düşüncəsi ilə sintezidir. Biz orda həm Əhməd[7], həm Cahandar ağa[8], həm Sakit Don[9], həm də şaxtada soyuqdan inildəyən və bir tikə kolbasa aldanıb gedən Şarikik[10]

---

[1] İtaliyalı yazar və ədəbiyyatşünas

[2] Kafka “Çevrilmə”

[3] Mustafa Məstur “Tanrının Ay Üzündən Öp”

[4] Mustafa Məstur “Mən Sərçə Deyiləm”

[5] “Gilas Dadı” film.

[6] “Dostun Evi Hardadır?” film

[7] “Dostun Evi Hardadır?”

[8] İsmayıl Şıxlı “Dəli Kür”

[9] Şoloxov “Sakit Don”

[10] M. Bulqakov “ İt Ürəyi”

Şəhər Adam

                                        

Əslində,  harada və necə oturmağımdan danışmalıydım. Ondan əvvəl də bura necə gəlməyimdən bəhs etməliydim. Amma izahat gözümdə dağ kimi ucaldıqca mən susurdum. Çünki hadisənin bütün aspektlərini işıqlandıra biləcəyimdən əmin deyildim. Fikrimcə, məni əmin olmamaqdan daha çox  yanlış anlaşılmaq narahat edirdi. İkinci nüans  tədricən mənim əsas stereotipimi formalaşdırıb. Mahir bir yalançıya qədər gediləcək bir yol cizdirib mənə. Amma həqiqətin pis üzü niyə qorxunc gəlib ki...Yox, hardansa başlamalıydım. Elə dayandığım yerdən.

          Qarşımda geniş bir dəhliz var idi. Bir uşaq üçtəkərli velosiped sürürdü. Velosiped o dar dəhlizdə özünə dairə cizir və dairə genişləndikcə velosiped sürən uşağın üzündəki ifadə sərtləşirdi. Əldə etdiyi imkanlar onun təbəssümünü deyil, qüdrətini artırırdı bəs-bəlli. Velosiped sürülürdü, dəhliz genişlənirdi. Sonra velosipedin üzərindəki uşaq böyüməyə başladı. Dəhliz də onunla paralel olaraq genişlənirdi. Mən yenə həminki yerimdə oturmuşdum. Çömbəlib oturduğum zamanın içindən nəhəng dəhliz keçirdi. Üçtəkər velosipedin bir təkəri mənim boyda idi. Təkərin arada ötəri dairə cizdiyi yerdən böyük bir şəhərə nəfəslik açılırdı. O nəfəslikdən nəhəng göydələnləri, geniş küçələri yerimdən durmadan belə görürdüm.Məftillərə asılmış plastik sellofanların yaşı minə yaxınlaşırdı. Küləyin boz üzü onları cırmaqlayıb naziltmişdi. Boz sərçələrin qara qarğalara uduzduğu məkana çıxan dəhlizdən, deyəsən, özüm də qalxıb getmək istəmirdim.

Dizlərim göyərirdi. Uşaq usanmadan velosipedini sürməkdə davam edirdi. Üçtəkər velosipedini görünməz bir əl ikitəkər etmişdi. Ayaqları uzanır, göydələnlər uzanır, isaq-musaq quşu “tapdın-tapmadım”binaların arasından səsləşirdilər.

Həyatımda çox işlər aşırmışdım, amma ilk dəfə uşaq qatillərinə haqq qazandırmaq istəyirdim. Məmnuniyyətlə dəhlizi genişlədirib o şəhərə lağım atan bu uşağı öldürərdim, öz bəraətimə də imza atardım. Amma yerimdən qalxa bilmirdim. Göyərən dizlərim artıq yerə kök atırdı. Ən qəribəsi isə mən bu kökatmadan zövq almağa başlamışdım. Ağrı iliklərimə qədər işləyir və həzdən gözlərim süzülürdü. Adəmin Yerə sürgünündən, Qabilin Habili öldürməsindən zövq alan birinə çevrilmişdim. Ağrı mənim zövq mənbəyim olmuşdu. Ağrılarım artdıqca velosiped sürən  uşağın üzü də kabuslaşırdı. Göydələnlərdən yerin tərkinə ip atan Məlikməmmədin qardaşları quyularda məhv olurdular. Şəhər canlı orqanizm kimi nəfəs alırdı. Mən isə hey kök atırdım.

O dəhlizdə nə qədər oturduğumu bilmirəm. Ümumiyyətlə, dəhlizin əvvəlindəmi,  sonundamı olduğumu belə bilmirdim. Bəlkə də məni buraya seçmişdilər. Bəlkə də min illik plastik sellofanlar kimi bu dəhlizə ilişdirilmiş sonuncu insan idim. Təsəvvürümə güldüm. İlahi, görəsən, Yer kürəsinin sonuncu Adəmi kim olacaq? Sonuncu insan... Şərəfdi, rəzalətdi, yoxsa 10 min illik tənhalıq....

Əlimi hərəkət etdirmək istədim. Gözlərimin bərabərinə gətirməyə çalışdım, suluqlanmış nəhəng barmaqlar gördüm. Uşaq yenə velosiped sürürdü. Gözlərim əllərimə sataşanda onun da üzü kölgələndi.

Nəzərlərimi  uşaqdan çəkib yenə düşüncələrimə daldım. Sonunda kimsə gələcəkdi də mənə hesab soruşmağa. Kiminsə dəhlizi olmalıdı bura. O qədər imkanlarım olub,qılıncımın dalı da, qabağı da kəsib, bircə dəfə ağlıma gəlməyib ki, belə bir dəhliz saldırım. Görəsən, edərdim? Hər halda belə dəhlizə sahib olmağı arzulasam da, bu velosiped sürən uşağı orada çətin istəyərdim.

Sonuncu hadisələr ötəri, uzaq bir ilğım kimi ağlımdan keçir. Nəhəng simpozium idi. Oraya kortejlə gedəcəkdik. Arvadım 3 aydan bəri komada idi. Onun ölümünün tez olması mənim üçün yaxşı avantaj idi. Lakin uşaqlarla münasibətlərimi pozmaq istəmirdim. Hər ay ona pul ayırır və müalicəsində etdiyim səyləri, demək olar ki, hər gün həkimlərin dili ilə onlara çatdırırdım. İllərdir ölü ailə statusunun, ölü, ya da komada olan qadının mənim üçün nələrsə ifadə etdiyini çətin deyə bilərdim.Ümumiyyətlə, ilk dəfədir ki, bu barədə düşünürəm.

Qəfildən velosiped sürən uşaq dəhlizin tam genişləməsindən istifadə edərək özünü şəhər istiqamətinə vurdu. Sanki dəhlizin divarları yox imiş, şəhər ovuc içi kimi qarşımızda açıldı. O an mənə “qalx” deyə əmr gəldi. Mənə deyildimi,yaxsa batini bir təlqinin hökmü iləmi uşağın ardınca qalxdım. Elə onda fərq etdim ki, bu dəhliz – özüməm. Köklü-köməcli qalxıb uşağın ardınca yollandım. Amma mən yeridikcə əlimdən-ayağımdanmı deyim, yoxsa köklərimdənmi, milyonlarla insan asıldığını fərq etdim.  Hey nələrsə deyir, zarıyır, qışqırır və mənə nəlsə çatdırmaq istəyirdilər. Mənsə nəhəng idim! O qədər böyümüş, yüksəlmişdim ki, bütün bu səs-küy mənə vızıltı kimi gəlirdi. Gözlərimin qarşısında nəhəng bir şəhər və velosipeddə  qarşımda şütüyən uşaq var idi. O, velosipedini at kimi  sağa-sola səyirtdikcə mən addımlarımı daha sürətlə atırdım. Hər addımdan şəhər silkələnirdi. Ayaqlarıma yapışanlar daha da çoxalır, sürətim zəifləyirdi. Lakin bu mənim şövqümü azaltmırdı. İstək, ehtiras şiddətlənirdi. Yenidən fikirlərimə qayıtdım. Dəhliz mənəm, yaxşı, bəs məni kim bu vəziyyətə qoyub. Dayandım. Əllərimi qaldıraraq yenə baxdım. Şəhərin göydələnlərindən birinin şüşələrində özümə nəzər saldım.  Bu görkəmimlə ancaq fəxr edə bilərdim. Başımda, saqqalımda insan qaynaşırdı. İlahi, onlar niyə bu qədər çoxdurlar? Niyə bu şəhərə səpələnmirlər, hamısı mənə dırmaşıblar? Cavab axtarmaqdan çəkinib yenə irəli baxdım. Şəhər kiçildikcə uşaq böyüyürdü.

Kortejdə iki eyni avtomobil gedirdi. Mən ikincidə idim. Bu məlumatı kim ötürmüşdü, görəsən onlara?  Böyük gurultu eşitdim. "Başçını vurdular..."-qulaqlarımda uzaq bir səda kimi qalıb bu sözlər. Sonra heç nə... Daha heç nə xatırlamırdım. Özümü ələ alıb ətrafda insan axtardım. Öz üzərimdən sallaşan çəlimsiz və zəif qara kütlədən fərqli insan görmək arzusu ilə əlimi günlük edib nəzərlərim yetdiyi yerə qədər baxdım. Heç bir yerdə bəşər nəzərə çarpmırdı. Elə mənim də insan axtarmağım gülünc idi. Çünki özüm qətiyyən hansısa varlığa bənzəmirdim. İnsan olduğumu kim demişdi? Velosipedli uşaq var qüvvəsi ilə məndən uzaqlaşmağa cəhd edirdi.Ayaqları yorulmadan hərəkət edir və üfüqə dikilmiş gözləri ümidlə parlayırdı.

“Qalx, get!” – əmrinə rəğmən dayandım. Yenə çömbəlib oturmağa cəhd etdim, amma bacarmadım. Əvvəldə belə oturduğumu zənn etmirəm, ola bilsin ki, mənə elə gəlib. Özünə etibarın qalmamağı budur da. Bu halımla “özüm” deyə nəyə və kimə xitab edəcəyimi də bilmirəm. Ümumiyyətlə, əgər düşünə bilirəmsə, o an hansı formada olmağımın nə əhəmiyyəti var? Öz yeni surətimi tanımağım, ona alışmağım nə qədər sürər? Bu an o qarşıdakı velosiped sürən uşaq mənəmsə, onda bu ağlasığmaz ölçülərdə böyümüş nəhəngin içindəki kimdir? Bu nəhəngi kim yaradıb?  Əgər mən yaratmışamsa...Axı mən yaradıcı deyiləm. Bu sual cavabsız qalır. Azad iradə. Bəli, insan azad iradəyə sahibdir və Yaradıcı yoxdur. Mən həmişə bu fikrin tərəfdarı olmuşam. Yaradıcı yoxdur! Yaradıcı yoxdur! Səsimə güc verərək bütün şəhərə hayqırdım. Şəhərin nəhəng göydələnləri səsimə əks-səda verib özümə qaytardı. O an öz yeni surətimi kəşf edəndən bəri ilk dəfə səs çıxartdığımın fərqinə vardım. Köklü-köməcli bir səs idi. Şəhəri səsimlə yoxlamışdım. Bom-boş imiş. Bəs bu şəhəri kim inşa edib? Axı bu göydələnlər özü buralarda peyda olmayıb ki... Yenə qaşqabağımı tökdüm. Yaradıcı. Kimsə mənə mesaj vermək istəyir, şifrəni çözmək istəyir. Şifrə ya o velosiped sürən uşaqdadır, ya da... İkinci ehtimalı düşünəndə tüklərim biz-biz oldu.

Addımlarımı sürətləndirməyə çalışdım. Lakin məndən sallaşan insan kütləsi buna imkan vermirdi. Onlardan qurtulmalı idim. Ayağımı yerə möhkəm çırpdım. Asfalta saysız-hesabsız çəlimsiz insan səpələndi.Onlar ölür, əzilir, tapdanır, amma yenə də mənə dırmaşmaqdan vaz keçmirdilər.Gözləri nə bu boş şəhəri, nə də bu gözəllikləri görürdü. Sadəcə olaraq, instiktləri mənə dırmaşmalı olduqlarını onlara təlqin edirdi. Bu təlqin genetik idi, ya sonradan qazanılmış  – orası mənə də naməlum idi. Axı kol-kos basmış bu nəhəng insanın üfunət dolu cismində  yaşamaq niyə onlara bu qədər xoş gələ bilərdi? Dilemma ola bilməzdi. Cavabı eşitməyə qorxurdum. Bu dəfə qorxum əmin olmadığımdan deyil, yanlış anlaşılmaq dərdimdən heç deyil, birbaşa qorxunun özündən qaynaqlanırdı. Bu qorxunu hiss edəndə dayandım. İbtidai duyğularım hərəkətə keçmişdi. Həqiqəti bilmək, şifrəni çözmək nəyimə lazım idi? Ümumiyyətlə,axı kimə lazımdır bu həqiqət? Bəlkə, öyrənmiş olsam, daha pis vəziyyətə qalacam? Suallar addımlarımın sayına paralel olaraq artırdı. Qorxunun təlqini ilə addımlarımı daha da sürətləndirirdim. Bəli, o uşağa çatmaq lazımdır. Mən kortejdəki sonuncu avtomobildə idim.Arvadım komada idi. Sonra gurultu eşidildi. Qan boğazımdan fışqırırdı. Onu sevirdim?  Arvadımı sevirdim? Yox, nə vaxtsa sevmişdim. Sevgi yaddaşımda sarı yonca çiçəklərinin aprel günəşinin altında nazlanması kimi ilişib qalıb. Onda arvadım gənc idi. Bəlkə də bu, yüz min qara tel öncə baş vermiş əhvalat olub. Sonra qadın ismi cəm şəkilçisi qəbul etdi. Cəm çəkilçisinə baxıb həzz növlərini uydurdum. Həzz  növlərini uydurduqca yonca çiçəkləri uzaqda ilğıma çevrilməyə başladı. Bu ilğımı, nədənsə, qarşımda şəhərin boş küçələrində velosipedinə usanmadan qüvvə qatan uşağı izləyərkən xatırlamışdım.

Sürəti daha da artırdım. Ayaqlarımdan başıma doğru tüstü qalxırdı. Diqqət edəndə gördüm ki həmin cılız insanlardan bir neçəsi oturduqları ayağıma od vurublar. Üsyan etmişdilər. Sistem özü işə düşdü. Saqqalımda toplaşanlar cəld müdaxilə etdilər. Əllərində silah və içki şüşələri həmin məntəqə istiqamətində yollandılar. Silah qorxutmaq, içki unutdurmaq üçün idi.Bunu onlara dediyimi xatırlayıram. İpləri əlində saxlamaq üçün can qayğısı çəkənə göz ağartmaq, çox sual verənə içki təklif etmək köhnənin adətidir. Şəhər bitirdi. Dayanıb azacıq nəfəsimi dərmək istədim. Velosipedli uşaq da dayandı.

–       Heyyy, – deyə səsləndim,– heyyyy, balaca, sən kimsən? dayan!

Səsim ona çatdı, deyəsən. Döndü. Başında araqçın varmış. Ancaq indi görmüşdüm. Diqqətlə əyin-başını süzdüm. Köhnə arxalığı və qırmızı şalvarı vardı. Dönüb məni uzun-uzadı süzdü.

–       Bura gəl! – Öz böyüklüyümdən istifadə etmək üçün amiranə tərzdə dilləndim.

O isə başını buladı.

– Bura gəl! Gəl, gör sənə nə verəcəm, – o nəhəng əlimi olmayan cibimə aparırmış kimi hərəkət etdim.

Kürəyini mənə çevirərək yenə üfüqə daldı. Uzaqdan o balaca canı ilə elə sirli və müəmmalı görünürdü ki, bir kəlməsinə bütün qüdrətimi, hakimiyyətimi verə bilərdim. Qəfil dönüb yenidən mənə sarı boylandı.

– Sən gəl! – Nəhayət, ilıq səsi ruhuma sığal çəkdi.

– Böyüklərin ayağına gəlinər. Sənə öyrətməyiblərmi? – Cümlə ağzımdan çıxmamış nə boyda risk etdiyimi anladım. Amma artıq gec idi. Reaksiyasını gözləməkdən başqa çarəm qalmadı.

–       Əminsən? –Üzü soyuq ifadəyə bürünmüş halda soruşdu.

Əminlik...Bu mənim heç vaxt əmin olmadığım məsələlərdən biri olub. Nəyə əmin olmuşam ki indiyə kimi...Öz görkəmimə baxdım, boş şəhərə baxdım... halımı çözəcək tək əlac sahibinə baxdım və titrək səslə:“gəl”, – dedim.

Uşaq sakit halda bütün şəhəri nəzərdən keçirdi, sonra əlini günlük edib üfüqdə günəşi süzdü. Qəfildən at belinə sıçrayırmış kimi velosipedə mindi. O mənə tərəf gəldikcə bütün dünya canlandı, atlı olub arxasınca düşdü. Hər şey yerlə yeksan olurdu. Üfüq yerə gömülür, günəş dartılıb səmadan qoparaq aşağı enir, şəhərin göydələnləri yerə batırdı. Uşaq isə mənə tərəf gəldikcə nəhəngləşirdi. O artıq bayaqkı uşaq deyildi. Böyüdükcə böyüyürdü. Sanki arxasında dağılan dünyanın bütün qüdrəti ona yüklənirdi. Bədəni nəhəngləşir, nəhəngləşirdi.Həmin nəhəngin mənim yanıma çatmağı, bəlkə də, illər sürdü. Zaman o an mənim  açıla qalmış ağzımla heybət duyğumun arasındakı anda itmişdi. Həmin nəhəng mənimlə qarşı-qarşıya dayananda  sanki özümü güzgüdə gördüm.Artıq gec idi...

Nəsrin 4 Mövsümü

2 iyun 2018-ci ildə Səməd Vurğunun ev muzeyində yazar Ülviyyə Tahir oxucularla görüşüb. Görüş zamanı yazar "Nəsrin 4 Mövsümü" mövzusunda mühazirə oxuyub və modern Azərbaycan nəsrindən, oxucu və yazar münasibətlərindən bəhs edib. Görüşü açıq elan edən Parlaq İmzalar nəşriyyatının direktoru Nurman Tariq "Avtoqraf" klubundan bəhs edərək, sözü  yazarın "Ortaq Şəhər" hekayəsini qiraət etmək üçün şair Rəşad Nağı Mustafaya verib. Sizə yazarın həmin mühazirəsini və redaktoru Sevda Məmmədovanın payızda nəşrə gedəcək "ALJİR" romanının təhlilini təqdim edirik. 

 "Sizə bu gün son 8 illik ədəbiyyat təcrübəm və müşahidələrimdən bəhs edəcəm.Düzdür, 8 il ədəbiyyat adlı bir sonsuzluqda bir damladır. Xüsusilə, Selincer kimi dahi “Çovdarlıqda ucurumdan qoruyan”ı 9 ilə yazıbsa... Lakin zamanın əvvəlki keyfiyyətinin qalmadığını hər birimiz bilirik. Bizim nəsil hər şeyi sürətli tükədir. Əgər Ceyn Ostinin Emması yazdığı məktuba  1 ay səbirlə cavab gözləyirdisə, bu günün Emması o zaman ərzində həm aşiq ola bilir,həm ayrılır, həm də eşq əzabı çəkə bilir. Ona görə bu günün 8 ilini əminliklə keçmişin 20 ilinə bərabər olduğunu söyləyə bilərik. Bu anda mən qətiyyən bu 8 ili qabartmaq fikrində deyiləm. Sadəcə olaraq gənc yazarla, orta yaşlı yazarın arasında dayanan bir yazıçının fikirlərini sizinlə bölüşmək istəyirəm. Mühazirəyə hazırlaşan zaman nə deyəcəyimi uzun-uzadı düşündüm. Axı hər zaman fikirlərimi bədii mətnlə dilə gətirmiş adamam. O anda barmağımı dişlədim. Dadi- bidad, biz yazarlar mətnlərin arxasına sığınmış adamlarıq. Biz öz etirazlarımızı bu şəkildə dilə gətiririk. Yəni, ədəbiyyat qəbul edilmiş insanlar tərəfindən deyilən nəhəng yalandır. Amma bu yalan özündə realığı ehtiva etdiyinə görə insanları cəzb edir. İnsan niyə özü üçün bunları uydurub? Musiqini, nəsri, şeiri, incəsənəti?   Çünki insan bu ağır həyatını bu şəkildə yüngülləşdırmək və gözəlləşdirmək istəyib. Qobustanda qaya rəsimlərini cizən insandan tutmuş, bu gün adi cızma-qara edən yazarın bir əbədilık istəyindən daha çox zövq almaq yüklənir.   Missouri-St Louis universitetinin professorlarından biri olan Jozef Karoll bildirir ki, hekayə danışmaq və dinləmək bizə başqaları haqqında bilgi verir və empati duyğumuzu inkişaf etdirir. Yəni ədəbiyyatın bu funkisiyasını da danmaq olmaz.

Azərbaycan kimi periferik  məkanlarda yazar kütlənin istəklərindən daha çox, sistemin dediklərinə yüklənir. Buna sübut olaraq Sovet dövründə yazılan əsərləri, sifarişləri göstərə bilərik. Lakin ədəbiyyatın bu qarışıq dövründə biz fəqli yanaşmaları da görə bilirik. Hərçənd bu yanaşmalar bəzilərinin həyatı hesabına başa gəldi, amma yenə ədəbiyyat tarixinə düşə bildi. Bunu “Oxu tar, oxu tar! Səni kim unudar?” deyənə qarşılıq olaraq sistemin diktəsi ilə “Oxuma tar, oxuma tar! Səni sevmir porletar!” kimi də görə bilərik. Lakin bizim bu andakı fokuslandığımız məsələ nəsr olduğuna görə poeziyadan- nəhəng Caviddən, Vurğundan yan otərək, Məmməd Səid Ordubadidən, Mehdi Hüseyndən və İsmayıl Şıxlı, İsi Məlikzadə kimi nəhənglərdən danışmalıyıq. Mühazirəyə ad seçərkən “Nəsrin 4 Mövsümü” adı üzərində dayandıq. Niyə 4 mövsüm? Bir anlıq xəyalıma  “Azərbaycan nəsrinin baharı hardan başlayır?” sualı gəldi Torpağin bağrını yaran lalə torpağa əziyyət verdiyini  düşünməz. Biz sanki 60-ci illər nəsri ilə baharı yaşayarıq. Elçin, Anar, Əkrəm Əylisli, İsi Məlikzadə. Əsas bu 3 nəfərin adını çəkə biləcəm. Çünki onların əsərləri ilə böyümüşəm.Elə İsi Məlikzadənin “Dədə Palıdı” və “Quyu” nu oxuyanda ürəyimdə bir yara qövr etdi. Düşündüm ki, görəsən mən nə vaxtsa İsi Məlikzadə kimi yaza bilərəm? Ya da Elçinin “Ölüm Hökmü”... Bu gün ürək ağrısı ilə düşünürəm ki, görəsən Elçinin, İsi Məlikzadənin əsərləri dünya ədəbiyyatına çıxarısaydı... Bu hələ də mənim üçün sual olaraq qalır... Elə bu fikirlədə bu yaxınlardayazar  Həmid Piriyevin Paulo Koelyo ilə Orxan Fikrətoğlunu müqayisə edən yazısını oxudum. Düzdür, bəzi nüanslarla razı deyiləm. Xüsusilə Orxanı Paulodan daha qüvvətli yazar hesab edirəm.

Lakin bir məsələyə xüsusi diqqət çəkmək istəyirəm ki, bizim ədəbiyyatımızda poeziya daha ötkəm sözə malik olub. Axtarış versək  yenə qarşımıza nəsr nümayəndələrindən daha çox nəzm nümayəndələri çıxar. Qəribə burasındadır ki, bu qədər nəzm rəqabətində və sözlərin və hisslərin bu qədər tərənnüm olunmasına rəğmən yenə şairlərdə yeni söz demək cəsarəti tapılır. Bunun səbəbi isə genetik yaddaşımızda yatır. Əgər ədəbiyyat tariximizə nəzər salsaq Don Kixot yazılanda bizdə dastanlar yaradılırdı. Buna qətiyyən etirazım yoxdur. Əslində dünya ədəbiyyatında elə bu milli koloritlə çıxış etsək? Nəzmlı nəsrin görüşdüyü bir mətnlə- dastançılıqla?....

Ümumiyyətlə nəsr nəzmdən fəqli olaraq dözümlülük və səbir tələb edir. Yazar o sözləri yonmalıdır və şəkilə salmalıdlır. Lakin bu anda etiraz edə bilərsiniz ki, Azərbaycanda nəsrlə məşğul olanın da elə nəzmlə məşğul olan qədər cəsarətə ehtiyacı var. Çünki ədəbiyyatın tanrılarından hesab olunan Borxes deyir ki, daha ədəbiyyatda heç bir yenilik etmək mümkün deyil. Hər bir qəlib oturuşub və biz o qəliblərdən kənara çıxa bilmərik. Bunu Azərbaycana tətbiq etsək biz uduzmuş hesab olunuruq. Niyə? Çünki Azərbaycan oxucusu bizi oxumur. Bu nüansı burada yadda saxlayaq və oxucu məsələsini araşdıraq. Daha sonra niyə bizi oxumurlar və hazırda problem nədir?  Bu prosses (yəni yeni müstəqil olmuş dövlətin milli ədəbiyyatının formalaşması) digər ölkələrdə necə yaşanıb onu araşdırarıq,

Nabokova görə oxucu aşağıdakı kateqoriyalara cavab verməlidir

1.    Oxucu bir kitab klubuna üzv olmalıdır

2.    Oxucu diqqətini sosial-iqtisadi aspektlərə yönəltməlidir

3.    Oxucunun fantaziyası olmalıdır

4.    Oxucunun bədii zövqü olmalıdır.

Artıq yeni nəsil yetişir. İnformasiya bolluğunda yaşadığımız bir zamanda kitabın oxunması da ölkələrə görə dəyişir. Hazırda dünyada kitabxana və oxucu statistikasına görə ilk yerdə gedən Finlandiyadır. (mənbə:CNN) Deməli mütaliə üçün yetişən nəsil də vacibdir. Sovet dövründə mütaliə etməyən adam nadir olardı. Bu gün isə bu sadəcə olaraq müyyən qrupların fəaliyyət dairəsi olub. Bir dəfə klişə də olsa belə söz deyilmişdi: Azərbaycan oxucusu hər an potensial yazıçı olacaq vəziyyətdədir. Niyə azərbaycanlı oxucu yazıçı olmaq fikrinə düşsün ki? Bu o zaman meydana çıxa bilər ki, sən dərzinin yanına gedərək onun işini bəyənmərsən və daha yaxşısını etmək fikrini özünə aşılayarsan. Yaxşı bu gün intelektual oxucu niyə orta statistik yazarı bəyənmir? Banu Avar bunu belə izah edir: “3 –cü dünya ölkələrinin insanın özünü kiçik görmək aşılanar. Onlar daim özünə inamsızlıqdan əziyyət çəkər və kənardakı daha gözəldir fikri ilə yaşayarlar. Bu da müstəmləkə psixologiyasından irəli gələr”. Yaxşı qonşu Gürcustan və Ermənistanda niyə belə deyil? Çünki acı da olsa bu həqiqətə boyun əyməliyik assimlasiyyaya meyillik. Bunu bu gün sübut edən sovetdən qalma elitanın rus dilində, yeni formalaşan elitanın isə Türkiyə türkcəsində danışmasıdır. Yeni formalaşan nəsli hec demirəm, artıq göz qabagındadır.

Orta statistik məlumatlara əsasən kitab mütaliəsi ilə  tənha insanlar daha çox məşğul olurlar. Lyosa isə mütaliədə qadınların daha çoxluq təşkil etdiyini deyir.

Onda niyə Azərbaycanda oxucunun olmamasından şikayət var? Belə bir analoji oxşarlıq üçün qonşu ölkələrə  boylandım. Elə ilk diqqətimiTürkiyə  cəlb etdi. 1923-cü ildə ölkə respublika elan olundu. Əlifba dəyişdi. Artıq köhnə nəsillə yeni nəslin arasında “Atalar və  Oğullar” davası qızışdı.  O zamanı əks etdirən bir esse əlimə keçdi. Esse 1936-cı ildə yazılıb. Essenin müəllifi Ahmed Hamdi Tanpınardır. Tanpınar türk yazarının niyə oxunmamasını sual edir və buna 3 dəlil göstərir:

“1.Türk romançısının cəmiyyətlə və xalqla  bağlılığı qopuqdur.

2.Qərb müəlliflərinin təsiri altındadır

3. Səmimi deyil

Amma Tanpınar bu 3 dəlilin də yola veriləcəyini qeyd edərək əsas deyilməyənin üstündə fokuslanır. Bəs görünməyən nədir? Görünməyən budur ki, türk romançısı konkret bir həyat tərzinin adamı ola bilmir. O təqlidçidir(hazırda əziyyət çəkdiyimiz nüans) və fikirlərlə yaşayır. Bu da cəmiyyətimizdə nadir hadisələrdən olduğundan elə fikirlərində qalır(Tanpınarın dediklərini indiki Azərbaycana tətbiq etsək: Yazar  sosial şəbəkədə status yazmaqla kifayətlənir) Daha sonra isə Tanpınar qeyd edir: “Respublika qurulandan bəri ədəbiyyat ümumi həyatın dalınca düşüb. Halbuki başqa ölkələrdə ümumi həyat ədəbiyyatı güclə izləyir”. Buna bir  məsələni bizdən nümunə göstərə bilərəm. Bir dəfə İlqar Fəhmi müsahibələrindən birində Azərbaycanda nəqliyyat ədəbiyyatının formalaşdığını qeyd etmişdi. Yəni bizdə ədəbiyyat ümumi həyatla uzlaşır, ümumi həyata yön vermir. Bu anda etiraz edə bilərsiniz ki, ədəbiyyatın hansIsa insanı xilas edəcəyinə inanmırıq. Bunda etiraz olaraq iki misalı deyə bilərəm.

1.    Stalin belə özünə mübariz qismində Koba ləqəbini götürmüşdü. Bu onun bütün həyatını dəyişmişdir. Koba bir gürcü romanında çar Rusiyasına qarşı vuruşan qəhrəmanın adıdır.(Stalini xilas olunmuş hesab etməyə də bilərsiniz)

2.    Tolstoy özündən sonra böyük bir əxlaq məktəbiu qoyub getdi. Hətta repressiya illərində Rusiyada tolstoyçuları ayrıca axtarıb güllələyərdilər.

  İndi yenə qayıdıram bizim Həmidin məqaləsinə. Həmid deyir ki, yazar kimi önə çəkilməyən Orxan zorxanada Xeyberlə dostluqla kifayətləndi. Mütaliəsi bol adam kimi deyə bilərəm ki, Orxanın yazar olduğunu 2000-ci illərdə öyrəndim. Adamın şou kimliyi yazar kimliyini tamamilə gizləyib. İngilis dilində bir mətn əlimə keçdi. Orada hekayəni oxuyub imzaya diqqət etdim. İnana bilmirdim ki, bizim ədəbiyyatda beə güclü bir yazar var. Bunun da özünməxsus səbəblərini bilirsiniz. Bəzən nəhəng palıdlar kövrək ağacların məhv olmasına səbəb olarlar. Bu qəsdən olmaz, təbiətin və cəmiyyətin öz qanunları var. Yenə Tanpınara müraciət etsək o yeni qurulmuş respiblikada bir yazarın oxunması üçün mütləq kompleks işlərin görülməsini göstərir. Kompleks işlər nədir?

Hamınızın sevdiyi bir məşhur əsər var. "Balaca Şahzadə" Çoxunuz əminəm ki, onu oxumusunuz. Orada bir nüans var. Deməli Türk kosmonavtı Balaca Şahzadənin olduğu planeti kəşf edir. Amma onu geyiminə görə qəbul etmirlər. Sonra o yenidən buna cəhd edir. Amma bu dəfə geyimini dəyişərək gəlir. Təsəvvür edin Ekzüperi burada nə böyük bir həqiqəti çatdırır. Təqdimolunma. Biz mətni necə və harada təqdim edirik? Bu gün bestseller olan kitablar həm də ona görə bestseller olur ki, onları satanlar onlarla maraqlıdırlar. Kitabı biznesə çevirə biliblər. Halbuki mən əminliklə deyə bilərəm ki, Tanpınar qat-qat Pamukdan əla yazır.

Oxucuların vəziyyətindən bəhs etdik. Yenə həmin məsələyə qayıdıram. Ümumiyyətlə uzun illərin kitabla münasibəti mənə bir xüsusiyyəti aşılayıb. Mütaliə özü böyük bir oyundur. Necə ki, birinci “leveli” aşmasan, ikinci və üçüncü “level” gəlməz. Ona görə hər oxucunun oxuduğu mətni müəyyənləşdirmək lazımdır. Bu yaxınlarda oxuculardan biri şikayətlənərək bildirdi ki, sizin “Buqələmun” romanınız hekayələrinizdən qat-qat yaxşıdır. Mən oxucunu səbirlə dinlədim və fikirlərinə görə ona təşəkkür etdim. Çünki o onu oxuyacaq və sevəcək durumdadır. Bu halda qətiyyən hekayələri bəyənənləri ali səviyyəyə daşımıram. Sadəcə olaraq bu oyunun hansı “level”ində olursunuzsa, olun Mövlanə demiş gəlin. Tolstoyun “İvan İliçin Ölümü”nü asanlıqla mütaliə edən onun 800-dən çox obrazın olduğu “Hərb və Sülh”ü oxumaq istəməz. Bu qətiyyən oxucunun vəziyyətinin pis olmasından xəbər vermir"

Sevda Məmmədova: "ALJİR – vətən xainlərinin qadınlarının düşərgəsi... Əslində roman da bir-birinə hörülmüş həyat hekayələrindən ibarətdir. 37-ci il repressiya qurbanlarının taleləri az-çox təxmin ediləndir. Roman zaman baxımından geniş bir dövrü əhatə edir. Hekayələr paralel məkan və zamanlarda baş verir. Obyektiv növbə ilə həyatdan qoparılan məhbusları, uzaq Qazaxıstan çöllərində həyata tutunmağa məcbur edilən qadınları, fərqli zamanda isə həmin qadınlardan qoparılmış azyaşlı körpələrin gələcək talelərini, qopmuş və iflasa uğramış valideyn-övlad münasibətlərini işıqlandırır. Bu qədər ağrılı, kədərli hadisələrin müqabilində təhkiyə dili son dərəcə sadədir. Müəllif sadəcə hadisələri təsvir edir, ruh halının təsvirini isə oxucunun öhdəsinə buraxır. Bəzən sadəcə bir hərəkət, yaxud bir replika obrazı “ələ verir”. Deyim ki, mənim çox sevdiyim, mənə yaxın olan təhkiyə üsuludur. Kortəbii sevdiyim əsərlərə sonra təkrar qayıdanda özümçün kəşfim olub ki, məhz bu cəhətinə görə o əsəri sevmişəm. Məsələn, Tolstoyun Annası Vronski ilə tanış olduğu Peterburq səfərindən qayıdanda əri onu perronda qarşılayır və qadının onu görəndə ilk düşüncəsi bu olur: “ilahi, onun qulaqları niyə belə böyüyüb”. Bu bir cümlə qadının ruhunda baş verən dəyişikliyi ən incə detalına qədər açıqlayır. Yaxud Elçinin çox sevdiyim bir povesti var. Qız atasız böyüyür, anası deyir ki, atası müharibədə ölüb. O da həmişə yuxuda döyüş səhnəsi görür, atası yaralanıb, onun yaralarını sarıyır, atası da yekə, isti əlləri ilə onun saçlarını tumarlayır. Və bu yuxular o vaxta qədər davam edir ki, bir gün qız böyüyür və dərk edir ki, atası müharibədə ölə bilməz, çünki o, müharibədən neçə il sonra dünyaya gəlib. Daha o yuxuları görmür. Əsərin sonunda epizodik bir insanın onun həyatındakı rolunu göstərmək istəyən müəllif deyir, bu dünyada Məmmədağa vardı və onun yekə, isti əlləri vardı. Sadəcə bir cümlə. Eyni təhkiyə üsuluna bu romanda da rast gəldim, məsələn, əsas qəhrəmanlardan biri olan Füruzənin yoldaşı həbs edilir,  övladı əlindən alınır, çox məhrumiyyətlərlə, aclıqla, soyuqla, ağır fiziki işlərlə üzləşirlər və bir epizodda bircə cümlə qəfil həyatının başqa, daha acınacaqlı tərəfini faş edir: Füruzə Sabirin sarışın saçlarını tumarlayıb başını köksünə sıxdı, azərbaycan dilində yavaşca:

- Mən yenidən ana oldum. Amma unutmuşam, unutmuşam ki, mənə axırıncı, ya da birinci dəfə kim zorlayıb.

Sabir  onun dediklərini şəfqətli bir söz kimi qəbul edib anasının boynuna sarıldı.

Məhbus paltarı ilə bağlı eyni maraqlı element də çox diqqətimi çəkdi. Həmin parçanı oxumaq istəyirəm. Həm də bütün dövrlər üçün keçərli olan bir həqiqət də eyni sadəliklə təsvir olunur: ideologiya uğrunda mübarizə aparanların həmin ideologiya tərəfindən çarmıxa çəkilməsi ən təbii bir işdir.

Gələndən bəri hey sükut edən məhkumun qəflətən dili çözüldü:

-         Bilirsən, mənim toppuş qızım var. Əlləri elə yumşaqdı ki... Dünya qoxusu verir. Mən həmişə elə deyəndə anam hirslənirdi. Deyirdi, elə demə, dünya yox, cənnət qoxusu de. Deyirdim, ana, mənim balam dünya qoxusu verir. Dünyanın ən gözəl çiçəklərinin qoxusunu verir. Mənə görmədiyim cənnəti niyə vəsf edirsən. Mənim cənnətim elə budur. Mənim xidmətlərim 15 dəqiqəlik məhkəməyə dəydi. Özümü müdafiəyə imkan vermədilər. Axı niyə də imkan versinlər ki... Əgər kiminsə haqqında artıq qərar vermisənsə, qarşı tərəfi dinləməmək hamımızın ümumi halıdır. Güllələnmə. Tarixdə qalmağa cəhd edərkən gilyotinə göndərilmiş Robespyer kimi hiss edirəm özümü... - danışa-danışa sövq-təbii olaraq barmaqlarının arasındakı siqareti sümürdü. Sonra, deyəsən, onu da unutdu. Siqaret barmaqlarının arasından düşərək  zolaqlı nazik kombinezonunu alışdırdı. Fərhad onun paltarının alışdığını görən kimi əlini ataraq söndürməyə cəhd etdi. Məhbus bütün bunlara reaksiya vermirdi. Fərhad onun yanında bir az oturub yerinə qayıtdı. Gecəyarı onu apardılar.

İki gün sonra onun paltarını yeni bir məhkumun əynində gördü.  Paltarı yanıq yerindən tanımışdı  Fərhad. Məhkumu kənardan diqqətlə süzdü. Almacıq sümükləri çıxmış arıq, 35 yaşlarında biri idi. Küncdə oturub adamlara tamaşa edirdi. Qıvrım saçları saqqalına qarışmışdı. İnsan ilk baxışda onun meşədən gəldiyini zənn edərdi. Fərhad onun gözlərində indiyə kimi heç kəsdə görmədiyi qorxusuzluğu gördü. Gözləri par-par parıldayırdı. Bu arıq, sısqa bədəndəki ruhun mətinliyi Fərhadı maqnit kimi özünə çəkirdi. İki gün sonra özündən asılı olmadan onun yanına getdi. Bu iki gündə əynindəki paltara görə ona yaxınlaşa bilmirdi. Elə hiss edirdi, sanki o paltarın içində iki adam yaşayır. Nəhayət, marağı qorxusuna qalib gəldi. Adam çarpayısında uzanmışdı. Ona yaxınlaşan kimi qalxıb oturdu və yanında Fərhada yer verdi. İlk on dəqiqəni susdular. Sonra adam:

-         Təxminən, adamlar neçə gündən bir yox olur? - deyəndə Fərhad anladı ki, gəldiyi az vaxta rəğmən, adam buranın nəbzini tuta bilib.

-         Uzağı bir həftə, yaxını iki gündən bir,- Fərhad laqeyd halda dilləndi, - nədənsə, məni unudublar elə bil.

-         Çox adiləşib hər şey? - Adam  parlaq gözlərini düz Fərhadın gözlərinə zillədi.

-         Buradakı adamlar bozlaşıb. Fikir ver, hamısı sanki eynidir. Hamısının gözlərində qoyun ölülüyü və ümidsiz ifadələr. Paltarlarının eyniliyi bu bozluğu daha da artırır.

-         Ona görə də gedənin gələndən fərqi qalmayıb. İnqilab maşını hamısını doğrayır.

-         Bütün bunları inqilab etmir. Kimlərsə nəyəsə nail olmaq istəyir. Bu dövləti dağıtmaq istəyirlər. Əksinqilabçıların işidir bu, - Fərhad əsəbi şəkildə etiraz etdi.

-         Bu, əksinqilabın işi deyil. Bu, onun – o, başı ilə yuxarıya işarə edərək – “Az insan - az problem” tezisinin reallaşdırılmasıdır. Ya da... ya da ona insan lazımdır, amma qorxmuş insan...

-         Bunu heç bir əsasla söyləyə bilməzsiniz. İnqilabi hökumət öz adamlarını öldürəcək qədər relsdən çıxmayıb.

-         İnsanları orta əsrlərdən indiyə kimi eyni bir düşüncə birləşdirir: krala inam. Onlar özlərini elə bu yalanla aldadırlar: Yuxarıdakının bu işdən xəbəri yoxdur, -  sanki sözlərinə yetərli bir cavab gözləyirmiş kimi, cümləni deyib parlaq gözlərini Fərhadın üzünə  dikdi.

-         Bizi məhv eləmək ona yalnız say azaltmaq üçün lazımdır?

-         Yalnız bu deyil. Düşünən beyin fikir istehsal edir. Fikir istehsal olunduqca insan ətrafını sorğulamağa başlayır. Ətrafını sorğulayan insan isə diktatura rejimli idarəçilikdə ən qorxulu varlıqdır. Qalx, dövrə vur burada. Təkcə bu hücrədə bircə dənə cahil insan tapsan, gəl, de, yalançısan. Hamısı ən azı seminariya bitirmiş, ən çoxu xaricdə təhsil almış adamlardır. Diktaturanın silahı birinci ziyalını biçir. Ziyalının biçildiyi çəmiyyətdə qorxu hakim olur. Qorxunun zəlil etdiyi kütləni isə hara istəyirsən yönəltmək olur.

-         Bizim hamımızı...? - Fərhadın səsi titrədi.

-         Bəli, hamımızı güllələyəcəklər. Bu, heç də yaxşı deyil. Bizim üçün yox, elə onlar üçün. Çünki müvəqqəti hakimiyyət üçün bu qədər insanı məhv edən rejimlər, adətən, çox yaşamır.

Və Fərhad zamanın itdiyi həmin ölüm kamerasını tərk edənədək həmin siqaret yanığı olan məhbus paltarının içində yeddi fərqli insan sayır".